دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی مشهد، ایران پژوهش نامه نقد آراء تفسیری 2783-5308 6 1 2025 08 23 Al-Qushayri’s Approach to Interpreting the Basmala: Evaluation of His Exegetical Technique in Laṭāʾif al-Ishārāt روی‌کردِ قُشَیری در تفسیر بَسمَله و ارزیابی عمل‌کرد وی در لطائف الإشارات 247 270 228980 10.22034/naghdeara.2025.541965.1334 FA محمد سجاد زارع بیدکی دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران. 0009-0009-3803-682X یحیی میرحسینی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران (Mirhoseini@meybod.ac.ir). 0000-0001-5695-8267 حمید حمیدیان دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه میبد، میبد، ایران. 0009-0007-2097-176X Journal Article 2025 08 18 Abu’l-Qāsim Al-Qushayrī (d. 465 AH), in his commentary Laṭāʾif al-Ishārāt, adopted an innovative approach to the Basmala of each surah, providing unique explanations for each. While these explanations often share a common underlying theme, they exhibit significant differences at the lexical level. This methodology is distinct from other commentaries and given its early date, is considered pioneering. This study, employing a descriptive-analytical method, focuses on Al-Qushayrī's explanations under the Basmala to discern his objectives in selecting these specific topics for inclusion in his interpretation of this verse. To this end, two hypotheses can be evaluated: first, that Al-Qushayrī's explanations are related to the openings and closings (Fawātiḥ and Khawātim) of the same surah; and second, that these interpretations are connected to the central theme of the surah. An examination of Al-Qushayrī's interpretation of 113 instances of the Basmala in the present study reveals that in both hypotheses, the most frequent type of relationship between the exegete's explanations and the surah is one of correspondence, though in numerous cases, it is one of divergence. In other words, in many instances, Al-Qushayrī's explanations are of the nature of subjective insights that bear no relation to the surah's central theme. Our study demonstrates that Al-Qushayrī's discussions under the Basmala can be categorized into three main themes: Firstly, he considers the interpretation of the Basmala in each surah as an opportunity to elucidate the Divine Names and Attributes and to engage in their esoteric interpretation (taʾwīl) and mystical unveiling. All his explanations—such as those clarifying names like Allāh, al-Raḥmān, and al-Raḥim, his esoteric interpretations of the Divine Names, or his commentary on the letters constituting the verse of Tasmiyah—fall under this overarching category. Secondly, he regards the interpretation of the Basmala as a chance to expand the spiritual experiences of his readers. He strives to create these experiences through expressions of praise and eulogy for the Divine, intimate prayers, allusions to the majesty of hearing the name Allah, or by describing the spiritual graces (karāmat) associated with reciting the Tasmiyah verse. The reason for this is that he elevates the Basmala to the most important invocation and litany that can enable a mystic or Sufi to attain the higher stages of the spiritual path (suluk). Thirdly, he occasionally presents scattered admonitions (mawāʿiz), such as reminders of the possibility of attaining happiness through obedience, or allusions to the characteristics of the believers and the mystics. Qushayrī’s interpretations reveal that his intellectual framework is dominated by tabshīr (encouragement) and rajāʾ (hope), in contrast with a fear-centered approach. In other words, he emphasizes God’s vast mercy and directs his audience’s attention to Divine compassion and forgiveness, even toward sinners and wrongdoers. Nevertheless, the present study, considering Al-Qushayrī's methodology, defends the hypothesis that he regarded each Basmala as specific to its respective surah. In Al-Qushayrī’s approach, both his adherence to the Shāfi‘i madhhab and his Sufi inclination were influential. قُشَیری (درگذشتۀ 465ق) در تفسیر لطائف الإشارات نگرش نوآورنه‌ای را ذیل بسملۀ هر سوره در پیش گرفته و توضیحاتی منحصر به فرد ارائه نموده است. این توضیحات بعضاً ‌درون‌مایۀ یک‌سانی دارند؛ اما در سطح واژگان تفاوت‌های قابل‌ملاحظه‌ای میان‌شان دیده می‌شود. این عمل‌کرد با دیگر تفاسیر متمایز است و از جنبۀ قِدمَت، پیش‌گام محسوب می‌شود. این مطالعه با روش توصیفی تحلیلی بر توضیحات قشیری ذیل بسمله تمرکز دارد تا به اهداف قشیری از انتخاب این موضوعات برای درج ذیل تفسیر بسمله دست یابد. بدین‌منظور دو فرضیه قابل‌ارزیابی است: نخست آن‌که توضیحات قشیری با فواتح و خواتیم همان سوره مرتبط باشد؛ دوم آن‌که این تفاسیر با محور اصلی سوره در ارتباط باشند. بررسی تفسیر 113 بسملۀ قشیری در مطالعۀ کنونی نشان می‌دهد که در هر دو فرضیه، بیش‌ترین نوع رابطه میان توضیحات مفسر و سوره از نوع تطابق، و البته در موارد پرشماری هم از جنس تباین است. به بیان دیگر، توضیحات قشیری در بسیاری از موارد از جنس ذوقیاتی است که هیچ ربطی به محور اصلی سوره ندارد. در برخی موارد حتی رابطۀ تضاد نیز مشاهده می‌شود؛ یعنی توضیح قشیری در نقطۀ مقابل محور اصلی سوره قرار دارد. درهرحال در مطالعۀ کنونی با نظر به عمل‌کرد قشیری از این فرضیه دفاع می‌شود که او هر بسمله را مختص به همان سوره می‌داند.

https://naghdeara.quran.ac.ir/article_228980_0454f87544d500e126d6f38ff97827f5.pdf