پیش‌فرض‌های معنایی موثر در مصداق‌یابی "آخِرُ ما نَزَل"

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه علوم قرآن، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران.

چکیده

بررسی آخرین آیات نازل شده بر پیامبر گرامی اسلام (ص) که به «آخرُ ما نَزَل» مشهور است، یکی از مباحث تقریباً ثابت منابع تاریخ قرآن محسوب می‌شود. تعدّد و اختلاف اقوال پیشینیان در خصوص مصداق آخرین آیۀ نازله، از علل جدّی‌تر شدن این مسأله است. این نوشتار، با این فرضیه که برداشت‌های تفسیری و ویژگی‌های درون متنیِ دست‌کم برخی از این آیات، منجر به تلقّی «آخر ما نزل» بودن آن‌ها شده، تلاش کرده است با واکاوی منابع متقدّم، روایات مربوط به معرفی آخرین آیۀ نازل‌شده بر رسول اکرم (ص) را استخراج نموده و تمام آیاتی را که به‌عنوان آخرین آیۀ نازله معرفی شده‌اند، فهرست نماید. آنگاه با توصیف و تحلیل مضمون این آیات، آن دسته از ویژگی‌های معنایی منحصر به فرد یا مشترک آن‌ها را که زمینۀ چنین برداشتی از سوی قائلان به آخرین آیۀ منزل بودن آن‌ها را فراهم آورده است، برجسته نماید. اشارۀ ضمنی به پایان حی و نیز مسئلۀ معاد، از جمله این پیش‌فرض‌ها هستند. درنهایت می‌توان گفت این فرضیه به صورت نسبی و موردی، و نه مطلق، قابل اثبات است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Semantic Presuppositions Affecting Conceptualization “ʾĀkhir Mā Nazal”

نویسندگان [English]

  • Maryam Soleymai 1
  • Elāhe ShāhPasand 2
1 Graduate of Master of Quranic Studies, University of Quranic Theology and Awareness, Mashhad, Iran.
2 Associate professor in Quranic Studies, University of Quranic Theology and Awareness, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

Examining the last verses revealed to the Holy Prophet of Islam (PBUH), which is known as "The last thing that come down", is one of the almost constant topics in the history of the Qurʿān. The multiplicity and difference of the sayings of the predecessors regarding the example of the last verse of the revelation is one of the reasons why this issue becomes more serious. The present article, by analyzing the earlier sources, has extracted the narrations related to the introduction of the last verse revealed to the Holy Prophet (PBUH) and has listed all the verses that have been introduced as the last verse revealed. With the hypothesis that the interpretive interpretations and in-text features of at least some of these verses have led to their being considered “The last thing that come down”. In this article, those unique or common semantic features that have given rise to such an interpretation by those who believe in the last verse are highlighted by describing and analyzing the content of these verses. Implicit reference to the end of life as well as the issue of resurrection are among these presuppositions. Finally, it can be said that this hypothesis can be proved not absolutely, but relatively and case-by-case.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Last verse of the house
  • revelation of the Qurʿān
  • verse of completion
  • verse of religion
  • interpretive presuppositions
  • قرآن کریم، اصل عربی؛ نیز، ترجمۀ فارسی محمدمهدی فولادوند، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، 1376ش.
  • ‏‫ابن‌عادل، عمر بن علی، اللباب فی علوم الکتاب، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
  • ‏‫ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، ریاض، دار طیبه، ۱۴۲۰ق.
  • ‏‫ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تفسیر القرآن العظیم، مکه، مکتبة نزار مصطفى الباز، ۱۴۱۹ق.
  • ‏‫ابن‌ابی‌شیبه، عبدالله بن محمد، المصنف، ریاض، مکتبة الرشد، ۱۴۰۹ق.
  • ‏‫ابن‌رجب، عبدالرحمان بن احمد، فتح الباری، مدینه، مکتبة الغرباء الأثریه، ۱۴۱۷ق.
  • ‏‫ابن‌منذر، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن، مدینه، دار المآثر، ۱۴۲۳ق.
  • ابوعبید ‏‫قاسم بن سلام، فضائل القرآن، بیروت، دار ابن‌کثیر، ۱۴۱۵ق.
  • ‏‫احمد بن حنبل، المسند، بیروت، مؤسسة الرساله، ۱۴۲۱ق.
  • ‏‫باقلانی، محمد بن طیب، الانتصار للقرآن، بیروت، دار ابن‌حزم، ۱۴۲۲ق.
  • ‏‫بخاری، محمد بن اسماعیل، الصحیح، بیروت، دار طوق النجات، ۱۴۲۲ق.
  • ‏‫بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  • ‏‫بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق.
  • ‏‫ثعلبی، احمد بن محمد، الکشف والبیان عن تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۲ق.
  • ‏‫حمیدی، عبدالله بن زبیر، المسند، دمشق، دار السقا، ۱۹۹۶ق.
  • ‏‫دارمی، عبدالله، السنن، ریاض، دارالمغنی للنشر والتوزیع، ۱۴۱۲ق.
  • ‏‫زرقانی، محمدعبدالعظیم بن عبدالباقی، مناهل العرفان، قاهره، مطبعة عیسى البابی الحلبی وشرکاه.
  • ‏‫سیوطی، عبدالرحمان بن ابی‌بکر، الاتقان، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، ۱۳۹۴ق.
  • ــــــــــــــــــــ الدر المنثور، بیروت، دارالفکر.
  • ‏‫‏‫ صنعانی، عبدالرزاق بن همام، المصنف، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۳ق.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان ‏، بیروت، اعلمی، ۱۳۹۰ق.
  • ‏‫طبرانی، سلیمان بن احمد، مسند الشامیین، بیروت، مؤسسة الرساله، ۱۴۰۵ق.
  • ‏‫طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
  • ‏‫طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، بیروت، مؤسسة الرساله، ۱۴۲۰ق.
  • ‏‫عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، اسلامیه، ۱۳۸۰ق.
  • ‏‫قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، قم، دار الکتاب‏، ۱۳۶۳ش.
  • ‏‫کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله، منهج الصادقین ‏، تهران، اسلامیه‏، ۱۳۱۳ش.
  • ‏‫ماتریدی، تأویلات اهل السنه، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۶ق.
  • ‏‫مسلم بن حجاج، الصحیح، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  • ‏‫معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، موسسۀ فرهنگى التمهید، ۱۳۸۱ش.
  • ‏‫مقاتل بن سلیمان، التفسیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۳ق.
  • ‏‫مکی بن ابی‌طالب، الهدایة الى بلوغ النهایه، شارجه، کلیة الشریعة والدراسات الاسلامیه، ۱۴۲۹ق.
  • ‏‫واحدی، علی بن احمد، اسباب النزول، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
  • ‏‫یعقوبی، احمد بن اسحاق، التاریخ، بیروت، دار صادر.